U potrazi za nevidljivim pejzazom 1: Uvod u idejnu mapu Terencea McKenne

Potrebno je pronaći novi vodeći obrazac za našu kulturu, sliku koja ujedinjuje aspiracije čovječanstva sa potrebama planete i individue.
Terence McKenna, Food of the Gods

Istraživač i filozof Terence McKenna (1946-2000), specijalista na polju etnofarmakologije, autor čija predavanja su graničila sa performansom, u svojim kasnijim godinama postao je nezaobilazna figura u širenju popularne kontrakulture i jedan od najplodnijih autora na polju psihodeličnih istraživanja. U njegovoj idejnoj mapi, čije glavne koordinate predstavljaju teze iznesene u knjigama «The Invisible Landscape: Mind, Hallucinogens and the I Ching» (1975) i «Food of the Gods – The Search for the Original Tree of Knowledge» (1992), potom proširene u brojnim predavanjima i javnim nastupima, centralna uloga pripada ekstatičnoj disoluciji granica i povratku arhajskom modelu duboke vezanosti čovjeka i prirode.

Ideje koje ćemo, u sažetom obliku, nastojati ovdje predstaviti dolaze iz polja saznanja koje se odvaja od područja «dogovorene stvarnosti» i upućuje u istraživanje ne-dogovorenih stanja na koja se ne mogu primijeniti uobičajena pravila percepcije i uzročnih veza. Istraživanje ne-dogovorenih stanja podrazumijeva vlastito ekstatično iskustvo i njegovo komuniciranje u okviru zajednice. Ekstatično iskustvo ne može biti opisano statičkim terminima, za njegovu djelotvornu komunikaciju potrebna je dinamička otvorenost grupne svijesti koja se temelji na spoznaji zajedničke dobrobiti. U zapadnoj kulturi istraživanje ekstatičnog iskustva ima status „autsajderskog“, mada se tijelo saznanja sa tog polja toliko uvećalo i u toj mjeri prodrlo u osnove odnosa čovjeka prema društvu, prirodi i samom sebi, i osnove njegovog mjesta u kosmosu, da se mora priznati kako je fenomen „autsajderskog“ na Zapadu zbilja specifičan. Kao, uostalom, i fenomen «ilegalnog», često u bliskoj vezi sa prethodnim. Fenomen ilegalnog je savremena verzija tabua, odnosi se na ono o čemu nema otvorene, obaviještene diskusije koja bi omogućila širenje informacija i dolaženje do konstruktivnih i razumnih razrješenja problema doba u kojem živimo i anticipacija prijatnijeg društvenog modela budućnosti. Posljedica tabua je epidemija neznanja, jer onemogućava dotok dobrih ideja, ili ideja vrijednih razmatranja, na širem društvenom planu. Naš svijet je u opasnosti zbog nedostatka dobrih ideja i zbog zatvorenosti društvene svijesti. Problem je, naravno, što «informirana diskusija o ovim problemima neće pružiti nimalo utjehe onima koji su opsjednuti kontrolom, nimalo utjehe religioznom fundamentalizmu baziranom na neznanju, nimalo utjehe blijedom fašizmu u bilo kojoj formi.”

Moderna historija je pozornica tabua i zabluda. Diskusija o ljudskoj seksualnosti je dugo bila pod represijom, diskusija o izmijenjenim stanjima svijesti je još uvijek na tom nivou, kao i nepristrasno sagledavanje ženskog, stranog, egzotičnog i «poremećenog». Smatralo se da postoji neka skrivena suština koja prirodno određuje, sa jedne strane, inferiornost i potčinjenost ili, sa druge, superiornost i dominaciju. Nakon dekonstrukcije vrijednosti koje su bile opšteprihvaćene od 18. vijeka došlo se do saznanja da ne postoji skrivena suština, umjesto toga postoje ideologije koje su nevidljive, a ipak nas okružuju i odlučuju za nas šta trebamo misliti o nama i realnosti. Zapravo, one u naše ime definišu šta mi uopšte možemo misliti.

Međutim, otrežnjujuća činjenica, koju je kvantna fizika osigurala, da nijedan fenomen ne funkcionira sa apsolutnom mehaničkom sigurnošću, u filozofskom mišljenju imala je za konsekvencu spoznaju samo-evidentnosti slobode, njene logičke neophodnosti za mišljenje, i, shodno tome, uviđanje relativnosti svake ideologije. Sloboda, lična odgovornost i skromna svijest o istinskoj veličini i inteligenciji svijeta, smatra Terence McKenna, čine odgovarajuću osnovu za jedan autentični neo-arhajski život. Ova nastojanja pripadaju opštem kontekstu New Edge kulture, termin korišten kao kontrapunkt beskrajnoj tiradi konvencionalno kategoriranoj kao “New Age”. U prevodu na naš jezik, New Edge znači stajanje na litici, to je zona ukidanja granica. New Edge insistira na proširenju svijesti, eksteriorizaciji uma, što je temeljna karakteristika psihodeličnih supstanci i tendencija imanentna dobu inteligentnih mašina u kojem živimo.

«Povratak perspektivama koje smještaju sopstvo i ego u širi kontekst planetarnog života i evolucije predstavlja suštinu arhajskog preporoda. Marshall McLuhan je ispravno primijetio da će planetarna ljudska kultura - globalno selo - biti plemenskog karaktera. Sljedeći veliki korak ka planetarnom holizmu je djelimično stapanje tehnološki transformiranog ljudskog svijeta sa arhajskim matriksom biljne inteligencije koja je transcedentalno drugo, (...) potpuno istraživanje dimenzija koje otkrivaju halucinogene biljke, posebno one strukturalno srodne neurotransmiterima već prisutnim u ljudskom mozgu.»
U idejnoj mapi Terencea McKenne nalazimo objašnjenje prirode i porijekla uma, ideja i svjesnih koncepata, empirijsko i eksperimentalno istraživanje odnosa između subjektivnog iskustva uma i neurobiološkog procesa, proučavanje prirode vremena kao neophodnog uslova za manifestaciju arhetipa kao kategorija iskustva, novi pogled na ljudsku evoluciju i «kariku koja nedostaje», istraživanje i reasimilaciju tzv. magičnih dimenzija, koje podrazumijevaju neposredno ekstatično religiozno iskustvo (šamanizam i novi šamanizam). Na elokventan i pregledan način on daje dubok uvid u ove sfere “ne-dogovorene stvarnosti”. Bavio se pitanjem virtualne realnosti (koju je smatrao načinom umjetničkog komuniciranja psihodeličnog iskustva), «tehno-paganizma», umjetne inteligencije. Veliki doprinos dao je estetičkoj teoriji psihodeličnog doba, razmatrajući vizualno i umjetničko iskustvo kao «informaciju», iz čega proizilazi značaj vizija doživljenih pod uticajem psihodeličnih supstanci. Terence McKenna je vjerovao da "biljke i obnova naše arhajske veze sa biljkama mogu služiti kao organizacioni model za život u 21. vijeku, kao što i kompjuter operira kao dominantni model kasnog 20. vijeka”. Ali "da bi bio učinkovit, arhajski preporod mora počivati na iskustvu koje bi prodrmalo svakog od nas do samih korijena. Iskustvo mora biti realno, opšte i otvoreno za diskusije.”