Tuzla i Sloboda

Tuzla je urbano, industrijsko i rudarsko središte sjeveroistočne Bosne, oblasti sa izrazito mješovitom etničkom strukturom stanovništva. Nijedna etnička grupa nije bila većinska – pored Srba, Muslimana i Hrvata, postojala je i značajna Jevrejska zajednica. Pored tradicionalnog konzervativizma i zatvorenosti, pred drugi svjetski rat sve više se osjećao i duh zajedništva i saradnje, naročito u omladinskim i ljevičarskim krugovima.

"OVDJE JE BILA KAPIJA ŽELJEZNIČKE STANICE U TUZLI. KROZ TU KAPIJU NACISTI SU OD 1941. DO 1944. ODVELI JEVREJE, ROME, BOŠNJAKE, HRVATE, SRBE I DRUGE GRAĐANE TUZLE, U LOGORE SMRTI ŠIROM EVROPE. VJEČITO ĆEMO ŽALITI ZA NJIMA I NADATI SE DA SE GENOCID NIKOME I NIGDJE NEĆE PONOVITI.
GRAĐANI TUZLE"

(eh, uzaludne nade...)

1941. u Tuzli, na užem gradskom području živjelo je oko 16.000 stanovnika. NDH je uz pomoć Nemaca uspostavila svoj zločinački režim i otpočeo je teror, ali ogromna većina građana je na novouspostavljeno stanje gledala sa odbojnošću i gnušanjem. KPJ i SKOJ organizovali su akcije u samom gradu, a kad je počeo ustanak, formirane su grupe dobrovoljaca koje su slate u odrede. I pored oseke ustanka od proljeća do jeseni 1942, borba ni jednog trenutka nije prestajala.

U avgustu 1943. za teritoriju istočne Bosne i Hercegovine bile su zadužene 7. SS, 369. legionarska i dijelovi 173. i 187. rezervne divizije, kao bi veći broj ustaških i domobranskih jedinica. Kako je zbog kapitulacije Italije 7. SS divizija morala da bude angažovana u borbama u Dalmaciji, to je dovelo do izvjesnog slabljenja naci-fašističkih posada u istočnoj Bosni.

Snage NOVJ umješno su iskoristile ovu okolnost:

- 24. avgusta 6. istočnobosanska brigada je oslobodila varošicu Puračić (oko 15 km zapadno od Tuzle)
- Noću 30/31. avgusta dva bataljona 15. majevičke brigade likvidirali su garnizon u Gračanici
- Bataljoni 6. istočnobosanske brigade 7/8. septembra likvidirali domobranski garnizon u Modriči
- 11/12. septembra 1. i 2. vojvođanska brigada razbile su 22. ustašku bojnu i (ponovo) oslobodile Vlasenicu
- 13. septembra 6. istočnobosanska brigada ovladala je Posavinom u međuriječju Tinja — Sava — Bosna i zauzela Bosanski Šamac i Orašje
- 14/15. septembra u dijelovi 16. vojvođanske divizije likvidirali su neprijateljsko uporište Caparde.
- Nijemci i ustaše prešli su 17. septembra iz Slavonskog Šamca preko Save i zauzeli Bosanski Šamac. Protivnapadom 6. istočnobosanske i 15. majevičke brigade 17/18. septembra Nijemci i ustaše su protjerani nazad i Bosanski Šamac je ponovo oslobođen
- 23/24. septembra 2. i 3. vojvođanska brigada i Majevički NOP odred poslije žestoke borbe ponovo su oslobodili Bijeljinu.

Tako je do pred kraj septembra 1943. godine veliki dio istočne Bosne bio oslobođen — čitava Semberija, Majevica, Posavina i Trebava s varošima: Bijeljinom, Janjom, Zvornikom, Gračanicom, Gradačcom, Modričom, Bosanskim Šamcem i Orašjem... S obzirom na ovu okolnost, štag Trećeg korpusa NOVJ u skladu sa direktivom Vrhovnog štaba donio je odluku o napadu na utvrđeno područje grada Tuzle.

Prva tuzlanska operacija

Tuzla je bila krupan zalogaj. Grad je bio od izuzetnog značaja za obje zaraćene strane, usljed velikih ljudskih i materijalnih resursa. Zbog toga je bio solidno branjen i utvrđen.

Neposrednu odbranu Tuzle sačinjavali su fortifikacijski uređeni položaji oko grada u obliku organizovanih otpornih tačaka uglavnom polustalnog tipa, opasani jednim redom bodljikave žice. Sa sjeverne strane pružala su se uporišta: Gradina, Slani bunar, Parlog, Kojšino, Piskavica (k. 387) i Moluhe, a sa južne strane: Miladije, Kužići, Crveno brdo (k. 393) i Ilinčica (t. 463). Oba kasarnska logora u gradu (istočni i zapadni), pored toga što su čvrsto zidani, bili su uređeni za kružnu odbranu. Naročito je zapadni logor bio solidno utvrđen, a sa okolnim zgradama predstavljao je najjače i glavno uporište unutar grada. Važnije raskrsnice u gradu i na periferiji branili su pojedinačni betonski bunkeri. Nešto slabija odbrana bila je na prilazima gradu u rejonu: Gornja Tuzla, Simin Han, Bukinje, Par Selo.
Tuzlu su branili: znatni djelovi 369. lergionarskog puka, po četama raspoređeni u utvrđenim tačkama, glavnina 369. artiljerijskog puka kao i četa lakih tenkova i oklopnih automobila. Zatim Tuzlanski zdrug sa domobranskom pukovnijom, 2. lovačka bojna 6. lovačke pukovnije i »Domdo« pukovnija. U gradu su se nalazili još: izvjestan broj ustaša i žandarma (njemačkih i kvislinških) — ukupno oko 4.000 ljudi, plus oko 4000 vojnika u utvrđenjima spoljnje odbrambene linije. U Tuzli se nalazio, radi kontrole eksploatacije rudnog blaga ovog područja, njemački pukovnik Kuhtner sa grupom gestapovaca i feldžandarma. Uoči napada u Tuzlu je stigao u inspekcijsku misiju sa grupom oficira domobranski general Emil Redi — iz Štaba 2. zbornog područja (korpusa) iz Slavonskog Broda.

Snage 3. korpusa predviđene za ovu operaciju bile su: 16. vojvođanska divizija i 17. istočnobosanska divizija — svega 7 brigada i 3 odreda sa oko 6.700 boraca.

Generalno, snage 17. divizije trebalo je da napadnu utvrđenja sa sjeverne strane i da obezbijede pravac od Doboja, a 16. divizija trebala je da napadne utvrđenja sa južne strane i obezbijedi pravac od Brčkog.

Napad je počeo 29. septembra u 21:00.

antifašisti iz Srbije kod spomenika oslobodiocima Tuzle.

Na sjevernom sektoru napad se dobro razvijao. Obje brigade slomile su spoljnu odbranu grada i dijelom snaga prodrle do samog centra. Međutim, brigada 16. divizije koja je trebala da napadne uporišta sa južne strane nije stigla na polazne položaje, tako da je neprijatelj zadržao ključ odbrane — brdo Ilinčicu, Uslijed toga, jedinice NOVJ su se pred zoru izvukle iz grada.

Napad je nastavljen slijedeće večeri. Jedinice 17. divizije napadale su generalno istim pravcima, a utvrđenja na Ilinčici napala je, nakon likvidacije uporišta u Bukinju, 16. muslimanska brigada. Tokom noći, veliki dio utvrđenja je osvojen, ali je otpor i dalje bio jak. U zoru se glavnina partizanskih snaga ponovo izvukla iz grada na položaje zaštićene od artiljerijske vatre, ali su u otvrđenim objekrima u gradu ostavljene jače grupe boraca kako bi olakšale sljedeći napad.

Treće noći borbe su bile najžešće. Poslije koncentričnog napada 6. istočnobosanska brigada je nezadrživo prodirala, iako je neprijatelj pružao žilav otpor tokom čitave noći. Po nekoliko puta su bataljoni jurišem zauzimali artiljerijske i minobacačke položaje oko Zapadnog logora, ali tek pred zoru otpor iz kuća i rovova oko logora bio je skršen. Neprijatelj se povukao u logorske zgrade iz kojih je — blokiran dijelom naših snaga — još izvjesno vrijeme davao otpor. Ostale jedinice brigade nastavile su prodor ka centru grada.
Jedan bataljon 2. krajiške brigade probio se kroz žičane prepreke na Gradini i zauzeo artiljerijske položaje, a zatim produžio da nastupa ka centru grada i Istočnom logoru. Međutim, neprijatelj je snažnim protivnapadom privremeno povratio artiljerijska oruđa, ali su Krajišnici, dobivši pred zoru pojačanje, uspjeli da prodru na vatrene položaje artiljerije.
Bataljoni Muslimanske brigade prodrli su sa Ilinčice u centar grada i zauzeli željezničku stanicu.
Oko 8 sati otpor neprijatelja je naglo oslabio, pa su se domobrani počeli po grupama predavati. Zapadni logor zauzela je 6. istočnobosanska, a Gradinu 2. krajiška. Dijelovi tih brigada su zatim prodrli u centar grada, gdje su se spojili s bataljonima Muslimanske brigade. Ubrzo je otpor i posljednjih grupica skršen, izuzev uporišta Kojšino, koje se žilavo i uporno branilo sve do 12 časova. Njegova posada (jačine jednog bataljona) pokušala se probiti potokom Pušina, ali ju je zarobio 2. bataljon 6. brigade, koji je tri noći i tri dana sa njom vodio krvavu borbu, pretrpjevši osjetne gubitke (oko 50 izbačenih iz stroja).
Jedna grupa od oko 100 Nijemaca i nešto ustaša, zabarikadiranih posljednje noći na Gradini, probila se zorom sa tenkovima i nešto kamiona u pravcu Zvornika, a druga preko Majevice za Brčko. Ovu drugu grupu zarobili su između Simin Hana i G. Tuzle politički komesar 2. krajiške brigade Idriz Ćejvan i rukovodilac politodjela Đuro Medenica sa grupom kurira.

Jedinice III korpusa NOVJ ulaze u oslobođenu Tuzlu, oktobra 1943. godine.

Poraz neprijatelja bio je potpun. Tako je poslije trodnevnih borbi Tuzla oslobođena, a u njoj zarobljeno 2.174 vojnika, podoficira i oficira i 1 general, ubijeno i ranjeno 635 vojnika i oficira, a zaplijenjeno: 1.910 pušaka, 102 puškomitraljeza, 24 mitraljeza, 60 automata, 6 minobacača, 25 artiljerijskih oruđa raznih kalibara, 20 vagona razne municije, 8 radio-stanica... Iz gradskih kazamata oslobođeno je oko 400 zatvorenika, mahom aktivista i pristalica NOP.

Ali to nije bio kraj. Čim je počeo napad na Tuzlu, njemačka komanda oformila je dvije interventne napadne grupe. Jedna je nastupala iz Brčkog prema Tuzli, i nju su u oštrim četvorodnevnim borbama suzbili i vratili nazad dijelovi 16. vojvođanske divizije.

Druga, borbena grupa "Fišer", nastupala je iz Doboja prema Tuzli. Nakon trodnevnih upornih gorbi ova grupa prodrla je u Lukavac i izbila na neposredne zapadne prilaze Tuzli. Tako je Tuzla već prvog dana slobode bila kritično ugrožena.

Međutim, preovladao je borbeni entuzijazam boraca i naroda. Već tokom dana 2. oktobra (drugi dan Bajrama) građani su se skupili na veliki miting u centru grada, a sa samog skupa stotine dobrovoljaca otišli su u jedinice, pravo u prvu liniju borbe, da brane svoj grad. Nakon višednevnih oštrih i dinamičnih borbi, Nijemci su poraženi i 7. oktobra natjerani na povlačenje.

Tuzla je bila slobodna.

spomenik oslobodiocima

antifašisti iz Srbije polažu cvijeće na spomenik oslobodiocima Tuzle 2.10.2008.

Tuzlanska republika

Nakon oslobođenja, Tuzla je živjela u pravoj euforiji i groznici slobode. Većina građana i građanki, naročito mladih, oključila su u aktivnosti i organizacije. Proizvodni pogoni su proradili, održavani su zborovi i manifestacije. Kao što je tad bilo uobičajeno za partizansku vlast, oživjela je kultura – održavane su pozorišne predstave, priredbe i igranke.

U tom periodu oko pet hiljada dobrovoljaca iz Tuzle i okoline stupilo je u jedinice NOVJ. Popunjene su postojeće jedinice i formirane nove:
- 17. majevička brigada
- 18. hrvatska brigada
- 19. birčanska brigada
One su ušle u sastav novoformirane 27. istočnobosanske divizije, koja je često, zbog brojnosti tuzlanaca, nazivana tuzlanskom.

Tuzla je postala centar ogromne slobodne teritorije koja se prostirala od rijeka Bosne, Save i Drine, pa do granice Albanije, i, pored Tuzle, uključivala Bijeljinu, Zvornik, Bosanski Šamac, Gračanicu, Gradačac, Kladanj, Olovo, Šekoviće, Vlasenicu, Srebrenicu, Rogaticu, Goražde, Višegrad, Foču, Pljevlja, Prijepolje, Bijelo Polje, Kolašin, Berane...

U Tuzli u to vrijeme štampano »Oslobođenje«, a pokrenuti su i novi listovi: »Front slobode«, »Vijesti«, »Naša borba«... 7. novebra, povodom godišnjice Oktobarske revolucije održan je veliki narodni skup.

Kriza na Balkanu privukla je posebnu pažnju njemačke komande. Umjesto posadnih jedinica, od 15. avgusta za Jugoslaviju je zadužena 2. oklopna armija, koja je dovršila svoju koncentraciju početkom novembra. Spremale su se velike operacije protiv NOVJ, a slobodna Tuzla je naročito iritirala naciste. Početkom novembra njemačke borbene grupe uspjele su prodorima iz raznih pravaca da učine dalju odbranu Tuzle neodrživim, tako da su partizani evakuisali grad. Sa njima je iz grada otišao i veliki broj civila.

Nijemci su 11. novembra ušli u ispražnjenu Tuzlu.

Nijemci u ponovo osvojenoj Tuzli još nisu stigli ukloniti parole NOP-a

Tuzla u ratu i miru

Uprkos gigantske koncentracije snaga i gotovo neprekidnog niza ambicioznih operacija od novembra 1943. do avgusta 1944, Nijemci i kvislinzi nisu uspjeli da se učvrste u tuzlanskom kraju. Čim bi se okrenuli na drugu stranu, iza njihovih leđa bi varošice i gradovi ponovo padali u ruke Narodnooslobodilačke vojske.

NOVJ je ponovo pokušala da oslobodi Tuzlu u operaciji koja je trajala od 16. do 20. januara 1944, ali su se Nijemci i ustaše krajnjim naporom održali. Čim je avgusta 1944. težište borbi preneseno na Srbiju, čime su Nijemci bili natjerani na djelimično slabljenje snaga u istočnoj bosni radi intervencije u Srbiji, došao je kraj njihovoj vladavini u Tuzli.

Tuzla je konačno oslobođena 17. septembra 1944.

Sa proslave godišnjice formiranja 16. muslimanske brigade u Tuzli 21.IX.1944 godine.

Ali mir je još bio daleko. Tuzla se usljed razvoja operativne situacije našla u zahvatu najintenzivnijih nastojanja njemačke Armijske grupe "E", tako da su njemački i njemačko-četnički napadi trajali sve do samog kraja marta 1945. Međutim, više ni jednom nisu uspjeli da prodru u slobodarski grad.

Zarobljeni četnici koji su zajedno sa Nijemcima napali Tuzlu decembra 1944.

Tuzla je živjela i umirala za slobodu. 889 njenih građana i građanki poginulo je u jedinicama NOVJ u borbi protiv fašizma - prošle godine u Tuzli je izdata monografija sa poimeničnim spiskom, kraćim biografijama i slikama.

Tako je još tokom rata duh napretka, slobode, bratstva i jedinstva postao dominantan, a to se u socijalističkoj Jugoslaviji dalje produbilo. Grad je doživio veliku ekspanziju i prosperitet. Stasale su nove generacije omladine, koja je živjela, školovala se, radila, zabasvljala i zaljubljivala bez ikakvih religijskih i etničkih predrasuda.

Poznatim govnarima (koje sad neću da imenujem, da mi ne skoči pritisak) to nije odgovaralo, pa su krajem osamdesetih pokrenuli kampanju blaćenja, pljuvanja, širenja paranoje, podvala i laži. Kampanju čiji se smrad i danas itekako osjeća (nekima i iz usta). Narod je bio zbunjen i poklekao je. Mnogi su nasjeli prljavim trikovima.

Ne i Tuzla.

Ona je ostala dosljedna sebi, i na prvim višestranačkim izborima, za razliku od svih ostalih gradova, koji su glasali za nacionalizam, Tuzla je jedina glasala za antinacionalizam. U Tuzli je većinu glasala za reformiste Ante Markovića.

Ali nije bilo dovoljno da se zaustavi nesreća. Nakon toga desilo se mnogo toga ružnog i tužnog, o čemu je mnogo toga rečeno i mnogo toga poznato – ali ni izbliza dovoljno.

Tuzla je ipak ostala dosljedna sebi. I danas je jedan od rijetkih gradova u kojima je na vlasti antinacionalizam – ovaj put pod nazivom SDP. (danas su izbori, ali ne sumnjam u Tuzlu i Tuzlance).

Zbog svega ovoga potpuno je logično što Tuzla i dalje ima u centru ulicu Maršala Tita, i što slavi 2. oktobar – dan prvog oslobođenja. Nas četvorica antifašista iz Srbije učestvovali smo u ovoj proslavi, položili cvijeće na spomenik i prisustvovali svečanoj akademiji. Obišli smo spomenike, evocirali sjećanja i osjećanja. Na licu mjesta još jednom smo pokušali da zamislimo i rekonstruišemo to pomračenje uma koje je zaključilo da jedan narod treba da nestane, i koje je postavilo topove na brdo da tuku po ljudima poput nas.

I da učvrstimo odlučnost u borbi protiv povampirenog fašizma; NEĆE PROĆI!